Việt Nam: Rồng Việt và Chim Lạc

Việt Nam đặc biệt có đến 2 biểu tượng song hành, hòa hợp cùng nhau, được xem là tổ tiên của người Việt là Rồng và Chim, tượng trưng cho một cặp đối lập là Cha và Mẹ, Trống và Mái, thể hiện cho triết lý Âm Dương của người Việt cổ.

Physical location map of Vietnam.
(maphill.com)

Việt Nam nằm ở phía đông bán đảo Đông Dương, thuộc khu vực Đông Nam Á. Buổi đầu lịch sử, Việt Nam đã phải trải qua 1000 năm Bắc thuộc, tức chịu sự cai trị của Trung Quốc từ năm 111 TCN-938. Nhiều cuộc khởi nghĩa diễn ra không thành công của những vị tướng lĩnh như Bà Triệu, Mai Thúc Loan hoặc chỉ giành độc lập trong thời gian ngắn như 2 Bà Trưng, Lý Bí.

VietnamDiploScreen.png
2 Bà Trưng (civilization-v-customisation.wikia.com)

Đến năm 938, Việt Nam chính thức giành được độc lập lâu dài sau trận chiến lịch sử trên sông Bạch Đằng do Ngô Quyền chỉ huy, đánh bại quân Nam Hán. Ngô Quyền xưng vương, tự đặt triều đình cai trị, đánh dấu việc người Việt chính thức độc lập khỏi các triều đình phương Bắc.

NgoQuyen_2.jpg
Ngô Quyền – vua của các vị vua Việt Nam (viettoon.net)

Sau khi giành được độc lập, từ thế kỷ 10 – 14 dân tộc Việt Nam đã xây dựng đất nước với quốc hiệu là Đại Việt, tổ chức chính quyền tương tự thể chế chính trị của các triều đại Trung Hoa, lấy Phật giáo làm tôn giáo chính của quốc gia và cho truyền bá những tư tưởng của Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo. Trong giai đoạn này, nhà Tiền Lê, nhà Lý và nhà Trần đã có một số lần phải chống trả các cuộc tấn công của các triều đại phong kiến ở Trung Quốc, nhưng đều giành được thắng lợi và bảo vệ được nền độc lập của Đại Việt. Tiêu biểu là 3 lần đánh thắng quân Nguyên Mông xâm lược dưới thời nhà Trần.

Đến năm 1406, Đại Việt bị nhà Minh của Trung Hoa xâm lược, giai đoạn độc lập của người Việt bị gián đoạn. Sau đó, năm 1427, Lê Lợi đánh đuổi quân Minh, lập nên nhà Hậu Lê, giành lại độc lập cho dân tộc Việt. Đây là triều đại mà chế độ phong kiến Việt Nam đạt đến đỉnh cao, đặc biệt là đời vua Lê Thánh Tông.

DiploVietnamLSMod.jpg
Lê Lợi (civilization-v-customisation.wikia.com)

Vào thế kỷ 16, khi nhà Hậu Lê suy yếu, 2 thế lực phong kiến lớn của Việt Nam là tập đoàn Lê-Trịnh và chúa Nguyễn tranh chấp nhau, gây nên cuộc nội chiến Trịnh-Nguyễn phân tranh kéo dài hơn 100 năm, chia cắt Đại Việt thành đàng Ngoài và đàng Trong. Sau đó, Nguyễn Huệ đánh bại cả 2 lực lượng và lập nên nhà Tây Sơn, thống nhất Đại Việt. Nhà Tây Sơn tồn tại trong khoảng thời gian ngắn ngủi, sau đó bị Nguyễn Ánh đánh bại và lật đổ, lập nên nhà Nguyễn, triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam.

VuaGiaLongNguyenAnh-500x300_zpszoqx4nxv.jpg
Hoàng đế Gia Long – Nguyễn Ánh (viettoon.net)

Tới giữa thế kỷ 19, đất nước bị thực dân Pháp đô hộ và sát nhập cùng LàoCampuchia tạo thành Liên bang Đông Dương. Sau khi đánh đuổi thực dân Pháp năm 1954, Việt Nam bị chia cắt làm 2 nửa: miền Nam và miền Bắc. Sự can thiệp của Hoa Kỳ dẫn đến Chiến tranh Việt Nam và cuộc chiến kết thúc vào ngày 30/4/1975 khi Việt Nam thống nhất được 2 miền.

Những biểu tượng cổ xưa và thuần nhất của người Việt là con Rồng và chim Lạc, truy nguồn về truyền thuyết con Rồng cháu Tiên, nguồn gốc của người Việt từ thời nhà nước Văn Lang vào thế kỷ thứ 7 TCN. Hình ảnh của 2 con vật tổ này có thể tìm thấy trên mặt những chiếc trống đồng của nền văn hóa cổ Đông Sơn (thuộc miền Bắc và Bắc trung bộ Việt Nam hiện nay).

hoa-binh0002
Trống đồng Hòa Bình (bacsinguyenxuanquang.wordpress.com)

1. Truyền thuyết con rồng – cháu tiên

Truyền thuyết kể lại rằng Lạc Long Quân là con trai của vua Kinh Dương Vương và Long nữ – con gái Long vương dưới hồ Động Đình. Chàng có sức khỏe hơn người, võ nghệ phi thường, bôn ba khắp đất Việt xưa, dùng kiếm Thuận Thiên tiêu diệt các loài yêu quái Ngư tinh, Hồ tinh, Mộc tinh trừ hại cho dân lành. Sau đó chàng lại còn dạy dân cách trồng lúa, thổi cơm để ăn, làm nhà sàn để ở, dạy dân biết ở cho ra đạo cha con, vợ chồng.

bloodyman88_laclongquangietngutinh_2708
Lạc Long Quân diệt Ngư tinh (zidean.com)

Lúc bấy giờ có vua Ðế Lai từ phương Bắc đem quân tràn xuống phương Nam, đem theo cả người con gái yêu rất xinh đẹp của mình là Âu Cơ. Lạc Long Quân hay tin bèn lập tức từ biển trở về đất liền, đánh tan quân Đế Lai rồi gặp gỡ nàng Âu Cơ, Lạc Long Quân đưa Âu Cơ về ở trong cung điện của mình, trên núi cao. 2 người đem lòng yêu mến nhau và nên duyên vợ chồng.

01AuCo
Âu Cơ  (viettoon.net)

Lạc Long Quân ở với Âu Cơ được ít lâu thì Âu Cơ có mang, hạ sinh một bọc 100 trứng. Mỗi trứng nở ra một người con trai. 100 người con trai đó lớn lên như thổi, tất cả đều xinh đẹp khoẻ mạnh và thông minh tuyệt vời. Hàng chục năm trôi qua, Lạc Long Quân sống đầm ấm bên cạnh đàn con, nhưng vẫn là thân rồng nên vẫn nhớ về biển cả, khó ở trên núi với Âu Cơ lâu dài, đành từ biệt nàng và mang 50 người con xuống biển. 50 người còn lại theo mẹ Âu Cơ lên vùng rừng núi sinh sống.

Người con trưởng ở lại đất Phong Châu, được tôn làm vua nước Văn Lang lấy hiệu là Hùng Vương. Vua Hùng chia ra làm mười năm bộ, đặt tướng văn, võ gọi là lạc hầu, lạc tướng. Con trai vua gọi là Quan Lang, con gái vua gọi là Mỵ Nương. Ngôi vua đời đời gọi chung một danh hiệu là Hùng Vương. Do sự tích Lạc Long Quân và Âu Cơ, nên dân tộc Việt Nam vẫn kể mình là dòng giống Tiên Rồng.

1zRqvJ-20171227-con-rong-chau-tien-tim-ve-nguon-goc-rong-tien-cua-dan-toc-viet
50 lên rừng – 50 xuống biển (tinhoa.net)

2. Lạc Long Quân – Con Rồng Việt

dv-kp-kenh14-05-e5318
Cá sấu cổ (kienthuc.net.vn)

Truyền thuyết về Lạc Long Quân đã chứng tỏ từ xa xưa con Rồng đã có trong tâm thức người Việt như là một biểu tượng linh thiêng. Người Việt cổ vốn sinh sống tại các vùng sông nước nên từ xưa họ đã tôn sùng loài cá sấu như một con vật linh thiêng, vì chúng đại diện cho sự trù phúsức mạnh. Thời vua Hùng, vùng đất người Việt sinh sống có rất nhiều cá sấu nên người dân bắt buộc phải xăm hình thuồng luồng, cá sấu  trước khi xuống sông để tránh bị cá sấu tấn công. Sau này người Việt thần thánh hóa loài cá sấu lên thành con giao long’ (tức rồng của Giao Chỉ-cách gọi Việt Nam trong thời Bắc thuộc) như một cách thức tô điểm cho hình hài con cá sấu nhiều chi tiết tưởng tượng và cũng nhiều ý nghĩa hơn.

taysonuss_sk_290
Lạc Long Quân cưỡi Giao long (zidean.com)
hqdefault.jpg
Lý Thái Tổ – Lý Công Uẩn (viettoon.net)

Trong hơn 1000 năm Việt Nam bị giặc Trung Hoa đô hộ , hình ảnh con rồng Việt Nam phát triển theo các xu hướng giống với con rồng của người Hán. Đến khi nhà Lý xây dựng nền độc lập, vua Lý Công Uẩn mới chính thức lấy hình tượng con rồng làm biểu tượng của quốc gia Đại Việt độc lập. Để thoát ly khỏi sự ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa, Lý Thái Tổ đã tìm đến văn hóa Ấn Độ để tô điểm và sáng tạo nên con rồng thời Lý, mang các đặc trưng rất riêng:

  • Thân rồng mềm mại uốn lượn 12 khúc, đại diện 12 tháng trong năm, biểu trưng cho sự thay đổi thời tiết năm tháng, sự trù phú và phồn vinh của nền văn hóa nông nghiệp lúa nước. Sự mềm mại này gần giống với rắn thần Naga trong thần thoại Ấn Độ hơn là con rồng Trung Hoa.
  • Đầu rồng hoàn toàn khác với rồng của các nước châu Á khác. Nó có bờm dài, râu cằm, không sừng. Đặc biệt là cái mào ở mũi (rồng thời Lý-Trần), sun sóng đều đặn (có người goi là mào lửa) chứ không phải là cái mũi thú như rồng Trung Hoa.
  • Râu rồng được khuôn trong hình một chiếc lá đề, đặc trưng của Ấn Độ.
  • Miệng rồng luôn ngậm viên châu thay vì cầm ngọc bằng chân trước như ở các nước khác. Viên châu tượng trưng cho tính nhân văn, tri thức và lòng cao thượng. Đầu rồng luôn hướng lên đớp lấy viên ngọc thể hiện tinh thần tôn trọng các giá trị nhân văn cao quý, theo đuổi sự uyên bác và tinh thần cao thượng.

Vietnamese_dragon.jpg
Rồng thời Lý (wikipedia.org)

Sự kết hợp hài hòa các yếu tố Hoa-Ấn đã đưa đồ án này trở thành một trong những hình ảnh đặc sắc nhất trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Những đặc điểm độc đáo này thể hiện sự khẳng định nhân quyền, vương quyền chủ quyền của người Việt. Trên thực tế, Rồng đã từng xuất hiện trên Quốc huy của ‘Quốc gia Việt Nam’ – chế độ chính trị thuộc Liên bang Đông Dương thuộc Liên hiệp Pháp, tồn tại trong giai đoạn từ giữa năm 1948 và 1955.

Coat_of_Arms_of_South_Vietnam_(1954_-_1955)
Quốc huy Quốc gia Việt Nam (wikipedia.org)

2. Âu Cơ –  chim Lạc 

Nếu tục vẽ mình theo hình giao long đã cho thấy người Việt cổ đồng nhất mình với vật tổ giao long, thì hình người hóa trang, đội lốt chim trên các trống đồng đã cho thấy người Việt cổ cũng đồng hóa mình với chim.

trongdong
Mặt trống đồng Đông Sơn (kttemp.blogspot.com)
chim-lac-2
Chim Lạc (anhsontranduc.wordpress.com)

Hình tượng chim Lạc trên bề mặt trống đồng được xem là biểu tượng của nước Văn Lang và các vua Hùng, biểu tượng cho tinh thần văn hóa thuần Việt. Tuy nhiên, con chim nguyên mẫu của hình tượng chim Lạc trên trống đồng Ngọc Lũ đến nay vẫn còn là bí ẩn và gây tranh cãi. Thuyết phổ biến nhất cho rằng cũng giống như trường hợp con rồng Việt được nâng cấp từ con cá sấu, thì con chim Lạc vốn có nguyên bản từ những loài chim nước, ví dụ như loài chim cò vì những điểm giống như về hình dáng cũng như ý nghĩa tên gọi.

571fc17d737459d6eaf930c58672bd07
Chim cò (mapio.net)

Theo truyền thuyết thì 50 người con theo Lạc Long Quân xuống biển làm ngư nghiệp, đánh bắt hải sản. Còn 50 người còn lại theo Âu Cơ lên rừng núi làm nông nghiệp, canh tác lúa nước. Chữ ‘lạc’ là một cách phiên âm của từ ‘nước’, nên có thể nói chim Lạc là một loài chim sống gần với ruộng lúa nước, gắn bó với nông nghiệp. Trong số những loại chim trên đồng lúa Việt nam thì con cò là phổ biến nhất, phân bố trải dài từ Bắc xuống Nam, ở đâu có đồng ruộng là có cò. Chúng lại còn có cổ dài, mỏ dài, cánh dài, xem ra có vẻ giống với miêu tả chim Lạc trên trống đồng.

Con cò gắn bó lâu dài và thân thiết với đời sống nông nghiệp của người Việt đến nỗi chúng đã đi sâu vào ca dao, dân ca, tục ngữ của Việt Nam, cho thấy tâm tình của người dân Việt, đặc biệt là người nông dân, rất gần gũi với chim cò, ví dụ như:

Con cò mà đi ăn đêm,
Ðậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao.
Ông ơi ông vớt tôi nao!
Tôi có lòng nào, ông hãy xáo măng.
Có xáo thì xáo nước trong,
Ðừng xáo nước đục đau lòng cò con.

Như vậy chắc chắn vào thuở bình minh của lịch sử dân tộc, người Lạc Việt cũng tiếp cận thân thiết với con cò trong khi cày cấy đồng ruộng lúa nước và đã ghi lại hình ảnh con cò trên các trống đồng của mình.  Nói cách khác, hình chim trên trống đồng Lạc Việt có thể là những con cò trên đồng lúa nước Việt, loài chim ấy đến nay vẫn còn tồn tại trên khắp các vùng đồng quê Việt Nam.

2nulkp5
Cánh chim cò Việt (ocuaso.com)

Nguồn:

Nguyễn Văn Chiến. “Hình tượng Rồng trong Mỹ thuật cổ Việt Nam”. Hội mỹ thuật Việt Nam

http://www.luanhoan.net/Bai%20Moi%20Trong%20Ngay/html/bm%2023-11-17.htm

https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam

http://www.giohocduong.vn/sang-tac/truyen-co-tich/464-lac-long-quan.html

Đinh Hồng Hải (2016), Những biểu tượng đặc trưng trong văn hóa truyền thống Việt Nam, tập 3, NXB Thế Giới.

Advertisements

10 thoughts on “Việt Nam: Rồng Việt và Chim Lạc

  1. hơi dài nhưng rất hay.vì mình đã có dịp hiểu hơn về nguồn gốc dân tộc Việt Nam mình.ahihi

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s