Iran: Chòm sao Sư Tử

Người Babylon cổ đại đã đặt sư tử, chúa tể muôn loài, vào vị trí của thời điểm Mặt trời lên cao nhất tại Bắc bán cầu. Và thế là cung sư tử trở thành biểu tượng cho sự chiến thắng của ánh mặt trời, thể hiện quyền lực thần thánh tối cao của các ‘shah’ tại Ba Tư. 

Physical location map of Iran.

Iran nằm ở khu vực Trung Đông, phía Tây Nam của châu Á. Khu vực này đã là nơi sinh sống của con người từ thời tiền sử và đã có dấu tích của các nền văn hóa xuất hiện trước cả nền văn minh Lưỡng Hà cổ đại. Sử ghi chép của Ba Tư – Iran bắt đầu từ khoảng năm 3200 TCN ở nền văn minh Tiền-Elam và tiếp tục với sự xuất hiện của người Aryan.

cyrus_portrait.jpg
Cyrus II Đại đế

Đế quốc Ba Tư là đế quốc đầu tiên trong một loạt các đế quốc trong lịch sử cai trị vùng Cao nguyên Iran (Đất của các chủng tộc Aryan). Đế quốc này được khởi đầu với những người Medes, sau khi họ cùng với người Babylonia tiêu diệt đế quốc Assyria, và khởi lập đế quốc Media. Vua xứ Anshan là Cyrus II (575 – 529 TCN), tức Cyrus Đại Đế, lên nối ngôi vào năm 559 trước Công Nguyên) và đánh bại vua Media là Astyages tại Ecbatana, thống nhất 2 dân tộc Ba Tư và Media thành một Đế quốc Achaemenes vào năm 550 TCN.

Với chiến thắng hiển hách này, người Ba Tư trở thành bá chủ của châu Á, và họ là nỗi sợ hãi của các lân bang hùng mạnh. Sau đó, ông tiêu diệt được Đế quốc Tân Babylonia, rồi đưa người Do Thái trở về Jerusalem. Ông lập nên một Đế quốc Thế giới đầu tiên và để lại tiếng vang cho đến ngày nay. Đế quốc Ba Tư trở thành đế quốc huy hoàng nhất trong mọi quốc gia châu Á đương thời, do đó nhân dân tôn vinh Cyrus Đại Đế là vị ‘Quốc tổ’ của họ.

Sau đó dưới triều đại vua Darius I, Ba Tư phát triển rực rỡ chưa từng thấy. Alexander Đại đế chinh phục được Đế chế Ba Tư vào năm 331 TCN. Sau cái chết của Alexander, tướng của ông là Seleukos giành quyền cai trị lãnh thổ Iran ngày nay, sau đó là sự nổi dậy và suy tàn của các đế chế Parthia (247 TCN – 224) và Sassanid (224-651).

Darius_I_(Civ5).jpg
Darius I Đại đế

Cuộc chinh phạt Ba Tư của quân Hồi giáo (633–656) kết thúc triều đại Sassanid. Từ thế kỷ 8 – 10, dân Ba Tư dần dần bị cải qua đạo Hồi, dẫn đến sự suy sụp của Hỏa giáo. Tuy nhiên, các thành tựu của người Ba Tư không hề bị mất nhưng bị nền văn minh Hồi giáo hấp thụ. Nước này trở thành trung tâm của Thời đại Hoàng kim Hồi giáo, đặc biệt từ thế kỷ thứ 9-11.

Từ năm 1220, Ba Tư bị Đế quốc Mông Cổ dưới quyền Thành Cát Tư Hãn, tiếp đó là Thiết Mộc Nhi xâm chiếm. Quốc gia Hồi giáo Shi’a Ba Tư đầu tiên được thành lập năm 1501 dưới Triều đại Safavid, điều đó dẫn tới sự thay đổi từ Hồi giáo Sunni qua Hồi giáo Shi’a thành tôn giáo chính thức của vương triều. Sự kiện đó đã trở thành sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử Ba Tư. Ba Tư được cai trị bởi các vị vua được gọi là ‘shah’.

Ba Tư dần trở thành nơi tranh giành của các cường quốc thuộc địa như Đế quốc NgaAnh bởi các mỏ dầu của mình. Nhà Qajar, người Turkmen, thống nhất được Iran năm 1794 và tái lập được trật tự ở đấy. Họ đóng đô ở Tehran từ năm 1786.

reza-shah-pahlavi.jpg
Shah Reza Khan

Năm 1921, chỉ huy trưởng của lữ đoàn Cozak Ba Tư là Reza Shah đảo chính Triều đình Qajar và từ đấy nắm thực quyền trị nước. Là người ủng hộ hiện đại hóa, shah Reza Shah đưa ra nhiều kế hoạch cải cách nhưng sự cầm quyền độc tài của ông khiến nhiều người Iran bất mãn. Nhà Pahlavi với sự ủng hộ của phương Tây cai trị Iran đến tận năm 1979 sau khi bị lật đổ bởi cuộc Cách mạng Hồi giáo Iran và buộc phải chạy khỏi đất nước, sau đó Iran trở thành một nước Cộng hòa Hồi giáo đến ngày nay.

464px-Lion_and_Sun_(Pahlavi_Dynasty).jpg
Quốc huy Iran năm 1979

Biểu tượng nổi tiếng nhất của Iran trong xuyên suốt dòng lịch sử là hình tượng Sư tử và Mặt trời (tiếng Ba Tư là Shir-va-Khorshid), được sử dụng bắt đầu từ thế kỷ thứ 12 đến tận năm 1979, tổng hợp tất cả các truyền thống cổ xưa của Iran, Arab, Thổ Nhĩ Kỳ và Mông Cổ. Biểu tượng này đã thành công một cách đặc biệt trong việc thể hiện bản sắc của đất nước Iran vì nó bị ảnh hưởng bởi hệ thống biểu tượng của tất cả các nền văn hóa quan trọng trong lịch sử Iran bao gồm Hỏa giáo, Hồi giáo Shia, Do Thái giáo, Thổ Nhĩ Kỳ và Iran hiện đại.

1. Chòm sao Sư Tử

LeoCC.jpg
Chòm sao Sư Tử

Biểu tượng Sư Tử và Mặt trời dựa trên dấu hiệu cổ xưa của mặt trời trong cung Sư Tử, có nguồn gốc được truy về tận nền chiêm tinh học Babylon ở vùng Cận Đông. Chòm sao Sư Tử trong tiếng Latin là Leo, là chòm sao thứ 5 trong 12 cung hoàng đạo của chiêm tinh học phương Tây. Sư tử là 1 trong 88 chòm sao được biết đến trong thế giới hiện đại ngày nay và nằm trong số những chòm sao dễ nhận thấy nhất do có nhiều ngôi sao sáng mô phỏng lại tư thế của một con sư tử .

Truyền thuyết Hy Lạp kể lại rằng người anh hùng lỗi lạc Hercules, theo lệnh của nhà vua Eurystheus thành Tiryns, đã phải thực hiện 12 nhiệm vụ vô cùng khó khăn mà sau này đã trở thành truyền thuyết về 12 chiến công của chàng. Nhiệm vụ đầu tiên trong số ấy là chế ngự một con sư tử chuyên ăn thịt người ở khu rừng rậm Nemea. Với cung tên và thanh kiếm được các vị thần ban tặng, Hercules đã tấn công con quái vật ngay khi nó xuất hiện. Thế nhưng, đây vốn là một con sư tử có tấm da không thể bị kim loại xuyên thủng. Hercules bị nó ôm lấy cổ và ghì chặt trên đôi tay với toàn bộ sức mạnh khủng khiếp. Nhưng cuối cùng, con sư tử cũng phải khuất phục trước sức mạnh và khả năng chiến đấu của bán thần Hercules. Chàng ra sức ghì đầu nó xuống đất và bóp cổ nó tới chết. Sau đó chàng lột bộ da của nó làm áo giáp, đầu của nó làm mũ đội. Thần Zeus sau đó đã vinh danh chiến công này của con trai mình bằng cách đưa con sư tử Nemea lên bầu trời đêm và trở thành chòm sao Sư Tử.

Pieter_paul_rubens,_ercole_e_i_leone_nemeo,_02.JPG
Hercules và con sư tử Nemea
Tablet_of_Shamash_relief.jpg
Thần Mặt trời Baal Shamash

Trong chiêm tinh học Hồi giáo, cung Sư Tử được xem là cung điện của mặt trời. Mặt trời có sức mạnh đỉnh điểm trong khoảng thời gian từ 20/7 đến 20/8, khi đã đi vào trong cung Sư Tử. Từ nền văn minh Lưỡng Hà cổ đại xa xưa đã có một mối liên hệ tương quan chặt chẽ giữa loài sư tử và thần Mặt trời Baal Shamash, mà sau này đã trở thành biểu tượng Faravahar trong Hỏa giáo.

2000px-Faravahar-Gold.jpg
Faravahar vị thần tối cao trong Hỏa giáo

Người Babylon cổ đại đã quan sát rất kỹ bầu trời về đêm và phát hiện thấy một hệ thống thứ bậc như các vị vua chúa trong các chòm sao, và họ đặt sư tử, chúa tể của vương quốc động vật, vào vị trí của cung hoàng đạo mà sẽ diễn ra thời điểm Hạ chí, tức lúc Mặt trời lên cao nhất tại Bắc bán cầu. Và thế là cung sư tử trở thành biểu tượng cho sự chiến thắng của ánh mặt trời, cũng giống như việc Chúa Jesus được gọi là sư tử của Judah trong Kinh thánh Công giáo và khalip (quốc vương Hồi giáo) Ali ibn Abi Talib được tín đồ Hồi giáo dòng Shia gọi là ‘Sư tử của Thiên Chúa’. Vì thế mà biểu tượng Mặt trời và Sư tử trong quá khứ luôn gắn liền với các vị shah (danh xưng của vua chúa phong kiến ở Ba Tư), từ cờ hiệu, danh xưng, cho đến ngai vàng, vương miện và trang phục, thể hiện quyền lực thần thánh tối cao của nhà vua. Các nền văn hóa Hồi giáo, Thổ Nhĩ Kỳ và Mông Cổ cũng nhấn mạnh sự liên hệ giữa sư tử và hoàng gia trong những hệ thống biểu tượng tương tự.

Kaykhusraw_II_dirham.jpg
Đồng tiền của sultan Kaykhusraw II

Những chứng cứ khảo cổ học và văn học đã chứng minh rằng Mặt trời – Sư tử là một biểu tượng rất phổ biến bắt đầu từ thế kỷ thứ 12, nổi bật nhất là trên đồng tiền của Kaykhusraw II, Sultan của vương quốc Hồi giáo-Thổ Nhĩ Kỳ Rum từ năm 1237 đến 1246. Biểu tượng lúc này vừa thể hiện kiến thức của con người thời đó về chiêm tinh học vừa thể hiện quyền lực của người trị vì vương quốc, sau đó lan rộng và được sử dụng rộng rãi trên toàn cõi Ba Tư.

2. Hình tượng sư tử Ba Tư 

Hình tượng nguyên mẫu của con sư tử trong biểu tượng của Iran là loài sư tử Ba Tư bản địa, hay còn gọi là sư tử châu Á, hiện tại chỉ còn sinh sống tại khu bảo tồn sinh vật hoang dã Gir thuộc bang Gurajat, Ấn Độ. Chúng có thính giác kém hơn, chùm lông đuôi lớn hơn và cái bờm nhỏ hơn so với sư tử châu Phi. Sư tử châu Á là một trong 5 loài mèo lớn tìm thấy ở Ấn Độ, những loài khác là hổ Bengal, báo hoa mai Ấn Độ, báo tuyết và báo gấm.

Asiatic_lion_03.jpg
Sư tử Ba Tư

Đặc điểm hình thái dễ nhận biết nhất ở sư tử châu Á là một nếp gấp da chạy dọc theo bụng của chúng, điều rất hiếm khi thấy ở các loài sư tử khác. Chúng có kích thước tương đối khiêm tốn tuy nhiên cũng không hề kém hung hãn, một con sư tử châu Á đực trưởng thành có cân nặng trung bình từ 160 – 190kg, cao 110cm và dài 290cm bao gồm cả phần đuôi. Sư tử châu Á sống thành bầy, và số lượng con cái trong bầy thường ít hơn so với sư tử châu Phi, đa số một bầy chỉ có 2 con cái và nhiều nhất là 5 con. Lý do là vì chúng thường chỉ săn những loài động vật vừa và nhỏ cỡ 50kg và con đực chỉ giao tiếp với con cái trong bầy trong mùa sinh sản hoặc trong một cuộc săn lớn.

Sư tử châu Á đã từng sinh sống rộng khắp từ Thổ Nhĩ Kỳ tới Bangladesh, từ Địa Trung Hải đến phần đông bắc của Tiểu lục địa Ấn Độ, nhưng săn bắn quá mức, ô nhiễm nước và suy giảm con mồi tự nhiên đã làm giảm môi trường sống của chúng. Loài sư tử này là hình mẫu nguyên thủy của hầu hết các biểu tượng sư tử tại châu Á.

3. Nguồn gốc từ vương triều Safavid

450px-Safavid_Flag.jpg
Lá cờ của shah Ismail II
ShahAbbasPortraitFromItalianPainter
Shah Abbas I

Đến khi triều đại nhà Safavid ra đời vào năm 1501, sư tử và mặt trời tượng trưng cho hai trụ cột của xã hội: Nhà nướcTôn giáo. Ismail II là vị shah đầu tiên sử dụng biểu tượng Sư tử và Mặt trời trên lá quốc kỳ, được thêu bằng chỉ vàng trên nền xanh, được sử dụng đến tận khi vương triều Safavid chấm dứt. Đến triều đại của vua Abbas I, một trong những shah vĩ đại nhất trong lịch sử Iran, Sư tử và Mặt trời mới trở thành biểu tượng nổi tiếng của quốc gia này.

Abbas I là vua thứ 5 của vương triều Safavid trong lịch sử Ba Tư. Ông thường được xem là vị vua vĩ đại nhất của vương quốc Safavid. Ông cải cách lại quân đội Ba Tư, đánh tan tác quân Uzbek và tái chinh phạt tất cả mọi lãnh thổ bị mất của Đế quốc Ba Tư. Là một thiên tài quân sự, ông đã đánh tan tác kình địch hùng mạnh nhất của Ba Tư là Đế quốc Ottoman tại Iraq và Azerbaijan, chiếm lại tất cả những vùng đất bị mất và phá vỡ uy quyền của Đế quốc Ottoman ở vùng Kavkaz. Không những thế, Abbas I còn đánh thắng Đế quốc Mogul và chiếm được Kandahar, lại còn đánh bại Đế quốc Bồ Đào Nha với sự hỗ trợ của Anh Quốc. Dưới triều vua Abbas I, Triều đình Ba Tư khoan dung Ki-tô giáo, kinh đô của vương quốc được dời về Isfahan, và nhiều công trình kiến trúc đồ sộ được xây nên tại đây. Kinh thành Isfahan của ông đã hồi phục lại sự huy hoàng của mình, trở nên lừng danh trên khắp thế giới văn minh.

Jamshid
Jamshid

Đối với nhà Safavid, một ‘shah’ vừa là một vị vua vừa phải là một vị thánh, và 2 nhân vật tiêu biểu cho 2 vai trò này trong lịch sử Iran là Jamshid và Ali.

  • Vua Jamshid là một nhân vật thần thoại trong văn hóa truyền thống của Iran, tương truyền là người đã tìm ra rượu vang. Theo truyền thuyết, ông là vị vua kiệt xuất nhất của vương triều Pishdadi, một vương triều cổ đại chỉ được người ta biết thông qua chữ khắc trên các bia đá mà không có bằng chứng khảo cổ nào. Thánh kinh của Hỏa giáo đã so sánh ông với ánh sáng Mặt trời.
  • 37358435_124296612354
    Ali ibn Abi Talib

    Nhân vật thứ 2 là Ali ibn Abi Talib – thánh, em họ và con rể của nhà tiên tri Muhammad, thống trị đế quốc Rashidun từ năm 656 tới 661 và là một nhân vật lỗi lạc trong lịch sử Hồi giáo, được gọi là Sư tử của Thiên Chúa. Những người Hồi giáo hệ phái Shia xem Ali là người kế thừa hợp pháp của Muhammad, Imam (người lãnh đạo Hồi giáo) đầu tiên và những hậu duệ của ông là dòng dõi thần thánh. Niềm tin này khác với hệ phái Sunni, những người coi ông Abu Bakr, một người bạn đồng hành và cha vợ của Nhà tiên tri Muhammad, mới xứng đáng là khalip đầu tiên. Như vậy, biểu tượng Mặt trời tiến vào và kết hợp với cung Sư tử tượng trưng cho sự thống nhất vai trò của một shah: vua và thánh – hiện thân của Jamshid và Ali – tượng trưng cho nhà vua và tôn giáo của đế chế Ba Tư.

Thêm một lý do nữa để nhà Safavid chọn Mặt trời làm biểu tượng của mình đó là trong cùng thời gian này, các sultan nhà Ottoman theo Hồi giáo dòng Sunni đã chọn vầng trăng lưỡi liềm làm biểu tượng cho đế chế Thổ Nhĩ Kỳ ở hướng Tây, nên nhà Safavid của Ba Tư ở hướng Đông cần phải có một biểu tượng làm đối trọng với kẻ thù truyền kiếp của mình. 

Trong một lá thư gửi cho nhà Ottoman, vua Ba Tư đã tự xưng mình là Mặt trời phương Đông và gọi vương triều Thổ Nhĩ Kỳ là Mặt trăng phương Tây kèm theo lời cảnh báo: ‘Ta nghe những nhà hiền triết nói rằng khi Mặt trăng của người Thổ mọc lên thì nó sẽ bị thiêu đốt bởi Mặt trời của người Iran.’ Vào khoảng từ năm 1500-1750, Ottoman và Safavid là 2 đế chế hùng mạnh nhất Trung Đông và trải qua một chuỗi các cuộc chiến ròng rã giành giật đất đai, quân Ottoman cuối cùng cũng chiếm được thành Bagdad, vùng Lưỡng Hà rơi vào quyền kiểm soát của người Thổ trong nhiều thập kỷ cho đến khi cuộc Chiến tranh thế giới I nổ ra.

5
Bản đồ đế chế Ottoman và Safavid thời Cận đại

4. Trở thành biểu tượng quốc gia trong vương triều Qajar 

320px-An_Early_Painting_of_Fath_Ali_Shah.jpg
Shah Fat’h Ali

Nhà Qajar, người Turkmen, thống nhất được Iran năm 1794 và tái lập được trật tự ở đây. Họ đóng đô ở Tehran từ năm 1786. Trong thời kỳ trị vì của shah thứ 2 nhà Qajar là Fat′h Ali, những truyền thống văn hóa Hồi giáo từ thời Safavid đã bị thay đổi nếu không muốn nói là loại bỏ. Fat’h Ali cố gắng phục hưng lại những năm tháng hào hùng của đế chế Ba Tư trong thời kỳ tiền Hồi giáo. Nhưng một lần nữa biểu tượng Mặt trời và Sư tử vẫn đóng một vai trò chủ chốt trong thời kỳ này. Những bằng chứng văn bản và văn học cho thấy Mặt trời vẫn là biểu tượng của nhà vua và tượng trưng cho Jamshid.

Nhưng hình ảnh Sư tử lúc này tượng trưng cho một nhân vật khác, cũng là một vị anh hùng trong bộ trường ca Shahnameh thuộc thần thoại Ba Tư như Jamshid, đó là Rostam. Rostam được xem là một chiến binh bất tử, người vĩ đại nhất trong số những paladin, những chiến binh thánh chiến của Iran. Những đoạn thơ kể về Rostam rất khớp với những miêu tả về thời kỳ đế chế Parthia (247 TCN – 224) trong cuộc chiến với Đế chế La Mã. Do gắn liền với Rostam mà biểu tượng Sư tử mang tính dân tộc rất cao, tượng trưng cho những vị anh hùng dũng cảm của Iran sẵn sàng bảo vệ đất nước trước mọi kẻ thù.

a9dd06484015ce8cf5f40b2d1bbee5f8.jpg
Paladin vĩ đại Rostam
8647d9fac5c39f5a36584ad73584d9d0.jpg
Ngai vàng Mặt trời

Fat’h Ali tự so mình với Jamshid trong truyền thuyết qua câu thơ:

‘Fat’h Ali shah, the Turki Shah, the universe-enlightening Jamshid

The Lord of the country Iran, the universe-adoring sun’

Tạm dịch:

Shah Fat’h Ali, (là) vị Shah người Turk, vị Jamshid khai sáng vũ trụ
Vị chúa tể của đất nước Iran, ánh Mặt trời yêu quý vũ trụ

Fat’h Ali đã cho xây dựng ngai vàng Mặt trời (Sun Throne) và được sử dụng trong hoàng gia Ba Tư kể từ đó. Ông còn cho thiết lập Huân chương Hoàng gia của Sư tử và Mặt trời vào năm 180 để vinh danh những quan chức Ba Tư và nước ngoài có những đóng góp to lớn đối với đế chế Ba Tư.

320px-Officier_in_de_Orde_van_de_Leeuw_en_de_Zon_Iran_rond_1900_Civiele_Divisie.jpg
Huân chương Hoàng gia của Sư tử và Mặt trời

Đến vị shah thứ 3 của triều Qajar, một sắc lệnh đã được ban bố vào năm 1846 để công nhận một cách chính thức Sư tử và Mặt trời là biểu tượng chính thống của Ba Tư, trong đó có đoạn: ‘Đi cùng với mỗi đất nước có chủ quyền là một huy hiệu, và đối với nhà nước tháng tám của Ba Tư cũng vậy, huy hiệu Sư tử và Mặt trời đã được sử dụng trong gần 3000 năm, ngay cả trước thời kỳ Hỏa giáo xuất hiện. Trong tín ngưỡng Hỏa giáo, mặt trời được coi là sự soi sáng của tất cả mọi thứ và nuôi dưỡng vũ trụ […], vì thế, họ tôn thờ nó.’ Sắc lệnh này cũng quy định con sư tử trên quốc huy Ba Tư phải cầm một thanh kiếm lưỡi cong để tượng trưng cho sức mạnh quân sự của đất nước.

Biểu tượng Sư tử và Mặt trời mang rất nhiều ý nghĩa trong lịch sử, văn hóa và tôn giáo cả trong thời tiền Hồi giáo và Hồi giáo đối với đế chế Ba Tư, thật sự là một biểu tượng hoàn hảo để đại diện cho đất nước Iran. Tuy nhiên sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 tại Iran, biểu tượng Sư tử và Mặt trời đã bị dỡ bỏ và thay thế bằng huy hiệu hiện tại của Iran vì chính quyền Cách mạng Hồi giáo cho rằng biểu tượng này tượng trưng cho triều Pahlavi thân phương Tây trước đó, mà bỏ quên đi tất cả những ý nghĩa thiêng liêng thật sự của biểu tượng này.

Flag_of_Iran.jpg
Quốc kỳ và quốc huy hiện tại của Iran, là các chữ cái Ba Tư hợp thành từ Allah (Thiên Chúa) dưới dạng một bông hoa tulip

Sư tử và Mặt trời cũng từng là quốc huy của Tajikistan, đất nước ở Trung Á có mối liên hệ lịch sử và văn hóa mật thiết với Iran – Ba Tư

400px-Coat_of_arms_of_Tajikistan_1992-1993.jpg
Quốc huy Tajikistan năm 1992-1994

Nguồn: https://vi.wikipedia.org/wiki/Iran

https://en.wikipedia.org/wiki/Emblem_of_Iran

https://en.wikipedia.org/wiki/Lion_and_Sun

https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%B0_T%E1%BB%AD_(chi%C3%AAm_tinh)

https://en.wikipedia.org/wiki/Leo_(constellation)

https://vi.wikipedia.org/wiki/Jamshid

http://baotintuc.vn/tu-lieu/can-nguyen-xung-dot-nguoi-hoi-giao-sunni-va-shiite-20150113184057347.htm

https://en.wikipedia.org/wiki/Rostam

https://en.wikipedia.org/wiki/Asiatic_lion

https://vi.wikipedia.org/wiki/Abbas_I_c%E1%BB%A7a_Ba_T%C6%B0

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s