Guatemala: Chim đuôi seo Quetzal và Vành đai lửa

Chim đuôi seo Quetzal có tập tính rất sợ sự giam cầm, chúng thà tự kết liễu đời mình còn hơn bị nhốt trong lồng hay xiềng xích. Vì thế chúng trở thành biểu tượng của sự tự do, bất khuất ở Trung Mỹ và cũng là hiện thân của một vị thần hùng mạnh trong thần thoại Maya cổ.

Physical location map of Guatemala.
(maphill.com)

Guatemala thuộc khu vực Trung Mỹ, từng là nơi sinh sống của nhiều bộ lạc thổ dân thuộc nền văn minh Maya, một nền văn minh cổ đặc sắc bên cạnh nền văn minh Andes. Nền văn minh Maya đạt một trình độ rất cao không những về tổ chức nhà nước mà còn phát triển rực rỡ cả lĩnh vực toán học, thiên văn học, tính toán thời gian và đặc biệt là kiến trúc với rất nhiều những kim tự tháp đồ sộ còn sót lại đến tận ngày nay.

Căn cứ vào các di vật khai quật được, người ta xác định được rằng vào khoảng thế kỷ thứ 1 các quốc gia cổ đại của người Maya đã được thành lập. Có lẽ là người nổi tiếng nhất trong tất cả các nhà vua của người Maya là K’inich Janaab’ Pakal (603 – 683), thường được gọi là Pakal Đại đế. Lên ngôi ở tuổi 12 và cai trị trong gần 70 năm sau đó, Pakal thừa hưởng thành phố Palenque trong một thời kỳ khủng hoảng lớn, nhưng ông đã hồi sinh thành phố vốn bị tàn phá liên tục trong thời kỳ cai trị của những người tiền nhiệm. Pakal giám sát việc xây dựng các công trình khổng lồ và cực kỳ chi tiết trên toàn lãnh thổ của mình. Nổi tiếng nhất là ngôi mộ chôn cất của Pakal, được gọi là Ngôi đền của Chữ khắc, ghi lại lịch sử cuộc đời nhà vua bằng chữ viết Maya. Với một số lượng đáng kinh ngạc của chữ khắc được bảo quản tốt, ngôi đền đã cho các nhà khảo cổ sự hiểu biết sâu sắc về lịch sử và văn hóa đã từng bị mất của Đế chế Maya vĩ đại.

Pacal_(Civ5).jpg
Hoàng đế Pakal (civilization.wikia.com)

Phần lớn các quốc gia người Maya bị diệt vong do nhiều lý do ở vào khoảng thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ thứ 10. Duy chỉ có quốc gia thành thị trên bán đảo Yucatán, thuộc Mexico tiếp tục tồn tại cho đến khi thực dân Tây Ban Nha đến xâm chiếm vùng này vào thế kỷ 16 dưới sự lãnh đạo của Hernán Cortés . Hậu quả của cuộc xâm lăng đã tàn phá rất nhiều các di sản của người Maya.

maxresdefault.jpg
Nền văn minh Maya (youtube.com)

Ngày 15/9/1821, Guatemala tuyên bố độc lập khỏi ách thống trị của người Tây Ban Nha. Nước Cộng hòa Guatemala mới gồm vùng Soconusco, và nơi hiện là các quốc gia El Salvador, Honduras, Nicaragua, và Costa Rica. Sau đó, các tỉnh của Guatemala tạo thành Liên bang Trung Mỹ (Federal Republic of Central America). Thành phố thủ đô vẫn là Thành phố Guatemala, ngày nay đây vẫn là thành phố đông đúc nhất Trung Mỹ.

750px-Flag_of_the_Federal_Republic_of_Central_America
Quốc kỳ Liên bang Trung Mỹ (wikipedia.org)

Một giai đoạn bất ổn chính trị nối tiếp sau đó, càng trầm trọng thêm với sự sụp đổ của thị trường añil (màu chàm) thế giới, sản phẩm xuất khẩu chính của Guatemala sang Châu Âu, vì sự phát minh thuốc nhuộm nhân tạo. Việc này khiến các tỉnh tách khỏi Liên bang, từ năm 1838-1840, bắt đầu với Costa Rica, và Guatemala trở thành một quốc gia độc lập.

Loài chim xuất hiện trên quốc huy hiện nay của Guatemala đồng thời cũng là biểu tượng quốc gia của đất nước này là loài chim đuôi seo (quetzal) không những là loài chim được yêu quý và bảo tồn hiện nay tại Guatemala mà còn gắn bó rất mật thiết với các truyền thuyết và thần thoại cổ xưa của người Maya.

Coat_of_arms_of_Guatemala.jpg
Quốc huy Guatemala (wikipedia.org)

1. Chim đuôi seo Quetzal

Chim đuôi seo chỉ cân nặng khoảng 210g và dài từ 36-40 cm nhưng những con chim trống lại có bộ lông đuôi dài tới 65 cm với màu xanh lá sặc sỡ và bộ lông trước ngực màu đỏ. Trong khi đó, chim mái lại có mỏ đen, không có lông dài phủ trên đuôi, bộ lông cũng có màu tối hơn với hai màu xanh lá và nâu.

quetzal.jpg
Chim trống có bộ lông vô cùng sặc sỡ (pinterest.com)

Do cái đuôi quá dài, khi đến lượt mình ấp trứng, chim trống thường phải nằm lên trên trứng với những cái lông đuôi dài bẻ cong về trước, cong qua trên đầu nó và treo tòn ten ra bên ngoài lỗ cây. Chính vì thế, cuối mùa sinh sản, bộ lông đuôi tuyệt đẹp này bị hư hại nặng và rơi ra vì chim trống thường chui vào và chui ra khỏi tổ. Tuy nhiên, một thời gian sau những cái lông dài kỳ lạ này sẽ mọc trở lại.

Quetzal01.jpg
Loài chim nhỏ bé nhưng rất đặc biệt

Ngoài ra, chim đuôi seo còn có nhiều đặc điểm khác lạ nữa. Mỗi bàn chân của chúng đều có 4 ngón: 2 ngón trước, 2 ngón sau. Ngón thứ nhất và thứ 2 chĩa ra sau, còn ngón thứ 3 và thứ 4 lại hướng về trước. Điều này làm cho bàn chân của chúng yếu ớt. Ngón chân thứ nhất và thứ 2 không thể cử động được. Da chim đuôi seo mỏng, dễ rách, do đó lông của chúng cũng dễ rụng. Trên đầu chim đuôi seo, có một chùm lông xanh tua tủa trông giống như cái mào. Tiếng kêu của chúng vừa lạ, vừa rất lớn.

Chim đuôi seo thường sống trong những vùng rừng núi ở độ cao khoảng 1-3km so với mặt biển. Khí hậu ở đó hơi lạnh, chúng sống ở những tầng thấp của rừng, thường bay chuyền từ cành này sang cành khác để kiếm ăn. Loại chim đặc biệt này phân bố suốt từ Nam Mexico đến Panama. Hiện chúng được luật pháp bảo vệ ở Mexico, Guatemala, Costa Rica và Panama.

2. Trong thần thoại và truyền thuyết

Cả người Maya lẫn người Aztec đều thờ cúng chim thiêng quetzal. Đối với họ, loại chim này có mối quan hệ gần gũi với thần rắn Quetzalcoatl. Bộ lông đuôi óng ánh màu xanh của chúng tượng trưng cho sự nảy nở của mùa xuân, là hiện thân của thần gió, biểu tượng cho điềm lànhánh sáng.

2000px-Quetzalcoatl
Thần Quetzalcoatl (wikipedia.org)

Thời xưa, chỉ có thầy tu và những người thuộc tầng lớp quý tộc mới được đeo lông của loại chim này, vì họ muốn biểu tượng sự kết nối với thần Quetzalcoatl. Bắt giết chim đuôi seo là một trọng tội vào thời đó, nên thường chúng chỉ bị bắt, sau đó bị vặt lấy lông đuôi rồi lại được thả đi. Bất kỳ thường dân nào bị phát hiện có cất giấu những chiếc lông này đều bị mang ra giết chết. Lông chim đuôi seo rất quý, giá trị hơn cả vàng, chính vì thế mà chim đuôi seo còn tượng trưng cho sự giàu có.

Đặc biệt, chim đuôi seo còn có tập tính rất sợ sự giam cầm, chúng thà tự kết liễu đời mình còn hơn bị nhốt trong lồng hay xiềng xích. Vì thế đến thời thực dân, chim đuôi seo trở thành biểu tượng của sự tự do, bất khuất đối với người Trung Mỹ. Trong nhiều nhóm ngôn ngữ châu Mỹ, từ ‘quetzal’ còn có nghĩa là quý hiếm và thiêng liêng. Tên của loại chim này cũng được dùng để đặt cho đồng tiền của Guatemala: đồng quetzal.

d57ab2dd03b3036fa3ecf7c425841f52.jpg
Biểu tượng của sự giàu có và tự do (pinterest.com)
tecun uman1.jpg
Anh hùng Tecún Uman (pinterest.com)

Chim đuôi seo còn có liên quan rất lớn đến văn hóa Guatemala, là một nhân vật trong truyền thuyết nổi tiếng về của người anh hùng Tecún Uman, một hoàng tử và chiến binh của người Maya Quiché trong suốt giai đoạn cuối của cuộc chiến với người Tây Ban Nha. Chú chim này là nahual (linh hồn dẫn đường) của chàng. Những người bộ lạc Quiché đã đẩy lùi nhiều cuộc tấn công từ quân đội Tây Ban Nha, mặc dù hoàn toàn lép về về vũ khí (súng, áo giáp và kỵ binh chống lại giáo và tên).

Truyền thuyết kể lại rằng vào ngày Tecún Uman chiến đấu chống lại conquistador Pedro de Alvarado, một chú chim quetzal đã bay lượn trên đầu chàng. Với đòn tấn công đầu tiên, Tecún Uman trên đôi chân trần đã đánh gục con ngựa chiến của Pedro de Alvarado. Alvarado sau đó được tiếp viện một con ngựa khác và quay lại cắm ngập mũi giáo vào lồng ngực của Tecún Uman. Chú chim quetzal bi ai sà xuống cái xác còn nóng hổi của Tecún Uman, ngâm bộ lông ngực của nó vào dòng máu của vị hoàng tử-chiến binh dũng cảm và từ đó chúng có bộ lông ngực màu đỏ thắm như ngày nay.

Muerte-de-Tecún-Umán8
Trận chiến giữa Pedro de Alvarado và Tecún Uman (orgulloguatemalteco.blogspot.com)

Những truyền thuyết này có thể đã xảy ra hoặc không, chỉ biết rằng người Maya đã chiến đấu rất kiên cường để giành lấy quê hương và tự do trong cuộc xâm lược của người Tây Ban Nha. Một truyền thuyết Maya còn kể rằng loài chim đuôi seo đã từng hót rất hay trước khi người Tây Ban Nha đến, nhưng sau đó chúng chỉ câm lặng và chỉ cất tiếng hót một lần nữa khi mảnh đất này giành lại tự do.

3. Thần Quetzalcoatl

Thần Quetzalcoatl là một trong những vị thần quan trọng nhất trong hệ thống thần thoại Maya, được miêu tả như một loài rắn có lông vũ, một loài bò sát biết bay (giống như rồng), người thiết lập ranh giới giữa đất và trời. Quetzalcoatl là thần của gió, cuộc sống, sự màu mỡ, thông minh, kiến thức thực tiễn và phát minh ra nông nghiệp, lịch, và nhiều ngành nghề thủ công và nghệ thuật khác. Thần đã lấy xương của những con người kiếp trước từ thế giới ngầm và thêm máu của mình để mang lại sự sống cho con người.

4d55ba2c1b2ac762d99c9252d2d23e90.jpg
Rắn thần Quetzalcoatl (hdwall.us)
8328b8c1b818aeda4d178149919d938d.jpg
Nữ thần Chimalman (alchetron.com)

Nguồn gốc và đặc điểm của thần Quetzalcoat thay đổi và khác nhau trong từng nền văn minh trong suốt chiều dài lịch sử. Truyền thuyết phổ biến nhất kể rằng Quetzalcoatl được sinh ra bởi nữ thần đồng trinh Chimalman, nữ thần của sự sinh sản, sự sống, cái chết và sự tái sinh.

Trong một dị bản khác, Quetzalcoatl là 1 trong 4 người con trai của Ometecuhtli và Omecihuatl, được gọi là 4 Tezcatlipocas, mỗi vị thần cai quản một phương hướng chính:

  • Hướng Tây: thần Quetzalcoatl, Tezcatlipoca trắng, vị thần ánh sáng, công lý, lòng nhân từ và những cơn gió
  • Hướng Nam: Huitzilopochtli, Tezcatlipoca xanh lam, thần chiến tranh
  • Hướng Đông: Xipe Totec, Tezcatlipoca đỏ, thần của vàng, nông nghiệp và mùa xuân
  • Hướng Bắc: thần Tezcatlipoca đen, vị thần xét xử, màn đêm, gian dối, phép thuật và Trái đất
mexgods1.jpg
Thần đạo Aztec (pinterest.com)

Quetzalcoatl còn được xem là thần của sao mai, với danh hiệu Tlahuizcalpantecuhtli nghĩa là ‘chúa tể của ngôi sao bình minh’ còn người anh em sinh đôi Xolotl của thần là sao hôm. Truyền thuyết kể rằng Quetzalcoatl đã bị thần Tezcatlipoca chuốc rượu và ngủ với một nữ tu sĩ (hoặc người em gái Quetzalpetlatl). Thần sau đó đã tự thiêu mình vì hối hận và trái tim thần trở thành ngôi sao ban mai.

3. Vành đai lửa Thái Bình Dương

Ngày nay trên quốc huy của các nước Costa Rica, El Salvador, Nicaragua lẫn quốc huy của Guatemala và Honduras trong quá khứ đều mang hình ảnh của Liên bang Trung Mỹ ngày nào, với hình ảnh của 5 ngọn núi lửa bên dưới 1 chiếc mũ Phrygian đang tỏa chiếu:

Escudo del estado de Guatemala
Quốc huy Guatemala 1825-1843 (wikipedia.org)
Coat_of_arms_of_Costa_Rica
Quốc huy Costa Rica (3 ngọn núi lửa Barba, Irazu và Poas) (wikipedia.org)
2000px-Coats_of_arms_of_El_Salvador
Quốc huy El Salvador (wikipedia.org)
800px-Coat_of_arms_of_Honduras
Quốc huy Honduras (wikipedia.org)
600px-Coat_of_arms_of_Nicaragua
Quốc huy Nicaragua (wikipedia.org)

Hình ảnh trên 5 quốc huy này đều thể hiện 5 ngọn núi lửa sừng sững được phủ một màu xanh của rừng đang mọc lên giữa Thái Bình Dương bao la, miêu tả một cảnh quan hùng vĩ và đặc trưng của khu vực Trung Mỹ đồng thời cũng tượng trưng cho tình hữu nghịđoàn kết của 5 quốc gia thành viên ban đầu của Liên bang Trung Mỹ: núi lửa.

Một trong những vành đai nơi động đất và phun trào núi lửa xảy ra nhiều nhất là quanh khu vực Thái Bình Dương, thường được gọi là Vành đai núi lửa Thái Bình Dương. Nó gây ra các vụ động đất và phun trào núi lửa trải dài từ Nhật Bản tới tận Alaska và Nam Mỹ.

Pacific_Ring_of_Fire
Vành đai lửa Thái Bình Dương (cancof.com)

Riêng tại khu vực Trung Mỹ, hiện có gần 100 ngọn núi lửa, trong đó có ít nhất 14 ngọn còn đang hoạt động:

  • Guatemala: 22 núi lửa, nổi tiếng nhất là ngọn Pacaya lẫy lừng vẫn còn hoạt động kể từ năm 1965. Trong 500 năm, nó đã ‘thức giấc’ 23 lần và được coi là ngọn núi nguy hiểm nhất vùng Trung Mỹ, nằm ở độ cao 2.600m. Núi lửa đã từng phun trào dữ dội với những chùm nham thạch đỏ rực bắn cao đến hàng trăm mét. Khi màn đêm buông xuống, người ta thậm chí còn nhìn thấy những dòng dung nham nóng bỏng ở miệng núi.
Gua07_0068
Núi lửa Pacaya (pinsdaddy.com)
  • Honduras: 4 núi lửa: Isla el Tigre, Isla Zacate Grande, Lake Yojoa, Utila Island
  • El Salvador: 23 núi lửa, trong đó ngọn Chaparrastique (còn gọi là San Miguel) có hoạt tính mạnh nhất. Trong vòng 500 năm, ngọn núi lửa này đã có 26 lần phun trào.
131229192603-el-salvador-volcano-story-top
Núi lửa Chaparrastique (globedia.com)
  • Nicaragua: 19 núi lửa, với những cái tên khét tiếng như Momotombo, San Cristóbal,, Telica… Momotobo là một trong những núi lửa hoạt động mạnh nhất Nicaragua. Lần cuối cùng núi lửa này phun trào là vào năm 1905. Năm 2015, sau 110 năm ngủ yên, con quái vật này bất ngờ phun dung nham đỏ rực và cột khói cao gần 1km.
Nicaragua Volcano
Núi lửa Momotombo (mashable.com)
  • Costa Rica: 10 núi lửa, trong đó núi lửa Arenal là một trong những ngọn núi lửa hoạt động mạnh mẽ nhất trên thế giới với niên đại 7.000 năm tuổi. Các chuyên gia cho biết khi nó hoạt động, dung nham sẽ chảy liên tục kết hợp với khí nóng và một loại đá trẻ nhất trên bề mặt của trái đất.
Arenallong.jpg
Núi lửa Arenal (pinterst.com)

Cảnh quan và hoạt động của núi lửa không những là một món đặc sản tại các nước khu vực Trung Mỹ, mà hình ảnh của những ngọn núi này còn tượng trưng cho tình hữu nghị giữa các nước láng giềng từng nằm chung trong khối Liên minh Trung Mỹ sau khi thoát khỏi ách thống trị của thực dân Tây Ban Nha.

Nguồn:

https://vi.wikipedia.org/wiki/Guatemala

https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_minh_Maya

http://khoahoc.tv/chim-duoi-seo-3104

https://en.wikipedia.org/wiki/Federal_Republic_of_Central_America

https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa

https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9

http://vov.vn/thegioi/el-salvador-nui-lua-phun-trao-du-doi-dan-phai-so-tan-302246.vov

http://vietnamnet.vn/vn/doi-song/du-lich/197260/10-nui-lua-dang-de-chup-anh-nhat-the-gioi.html

http://www.dndjunkie.com/civilopedia/LEADER_PACAL.aspx

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s