Guyana: Báo đốm châu Mỹ

Báo đốm có thể coi là con mãnh hổ của châu Mỹ. Nó không chỉ quan trọng đối với Guyana mà còn là một quyền lực thật sự trong các nền văn hóa châu Mỹ khác. Chúng là những thợ săn đầy tốc độ và sức mạnh, kẻ du hành tự do giữa các thế giới, biểu tượng của Mặt trăng và âm phủ, loài vật của chiến tranh và sự sinh trưởng. 

physical-location-map-of-guyana.jpg

Guyana là quốc gia duy nhất thuộc Khối thịnh vượng chung Anh nằm trên lục địa Nam Mỹ và là nước duy nhất tại Nam Mỹ có ngôn ngữ chính thức là tiếng Anh. Dù là một phần của Nam Mỹ, Guyana là một nước kiểu Anh hơn Mỹ Latin và có một số tương đồng văn hóa với nhiều vùng Ấn Độ. Đa số dân có tổ tiên người Á hay Ấn Độ (được gọi là Đông Ấn), số người da đen gốc Phi chiếm khoảng 1/3 dân số.

Vào thời những người Châu Âu đầu tiên tới vùng này khoảng năm 1500, Guyana là nơi sinh sống của các bộ tộc Arawak và Carib Amerindian. Nơi đây trở thành nơi định cư của người châu Âu khi người Hà Lan tới vào năm 1616 và lập ra 3 thuộc địa: Essequibo (1616), Berbice (1627) và Demerara (1752). Anh Quốc nắm quyền kiểm soát vào cuối thế kỷ 18 và người Hà Lan chính thức rời khỏi vùng này năm 1814. 3 vùng trở thành một thuộc địa Anh duy nhất được gọi là Guiana thuộc Anh năm 1831. Guyana độc lập khỏi Anh Quốc năm 1966 và trở thành một nền Cộng hoà năm 1970, vẫn là một thành viên của Khối thịnh vượng chung.

Loài báo đốm châu Mỹ là quốc thú và cũng là biểu tượng quốc gia của Guyana, được thể hiện trên quốc huy của quốc gia này. Đây là loài mèo lớn đặc trưng của châu Mỹ và có một vị thế đặc biệt quan trọng trong văn hóa của những cư dân bản địa trước khi Christopher Columbus khám phá ra Thế giới mới này.

725px-Coat_of_arms_of_Guyana.jpg
Quốc huy Guyana

1. Báo đốm châu Mỹ

Báo đốm châu Mỹ trong tiếng Anh là Jaguar là 1 trong 4 loài lớn nhất của họ nhà Mèo bên cạnh sư tử, hổ và báo hoa mai (leopard), và là loài duy nhất trong số 4 loài này sinh sống ở khu vực châu Mỹ. Mặc dù báo đốm Mỹ có ngoại hình tương tự báo hoa mai (Leopard) và có quan hệ họ hàng gần với loài này (rất giỏi leo trèo) nhưng có các tập tính gần với loài hổ hơn, nhất là tập tính thích nước. Chúng còn là loài mèo lớn nhất ở Tân Thế giới, chiều dài của báo đốm Mỹ dao động trong khoảng 1.1 tới gần 1.9m và có trọng lượng khoảng 56–96 kg.

jaguar-wikimedia.jpg
Báo đốm châu Mỹ

Màu nền của chúng thông thường là màu vàng da cam. Sự khác biệt giữa báo đốm và báo hoa mai ở chỗ là các khoanh đốm của báo đốm to hơn và bên trong khoanh đốm có các chấm đen vì vậy mới gọi là báo ‘đốm’, chúng có cặp chân ngắn và lùn hơn, đuôi ngắn hơn so với báo hoa mai có thân hình cao, săn chắc và đuôi dài hơn, các khoanh đốm của báo hoa mai chụm lại giống như hình bông hoa mai.

JaguarvsLeopard-by-PraveenSiddannavar.jpg
Báo đốm (Jaguar) và Báo hoa mai (Leopard)
Uturunku-1024x576
Báo đốm đen

Nếu báo bị nhiễm hắc tố thì nó có thể sinh ra các báo con hoàn toàn đen, mặc dù khi nhìn gần vẫn thấy các đốm. Các con này được gọi là báo đen, nhưng đây không phải là một loài riêng biệt.

Báo đốm châu Mỹ là cơn ác mộng của tất cả các loài động vật ở châu lục này bởi khả năng săn mồi đỉnh cao ở bất cứ môi trường nào, dù là mặt đất, dưới nước hay trên cây. Mạnh mẽ, tốc độ di chuyển vượt trội, chiếm ưu thế ở hầu hết các môi trường, đó là lý do báo đốm châu Mỹ trở thành kẻ săn mồi lão luyện và gần như thành công tuyệt đối khi đã xác định mục tiêu con mồi. Chúng có thể chạy nhanh tới 70 km/h nhưng không bền, nên chúng thường kiên trì rình mồi và ít khi tham gia vào các cuộc đua dài hơi. Báo đốm Mỹ là những kẻ săn mồi cô độc, chúng không đi săn với những con báo khác ngoài mùa sinh sản, và chủ yếu chúng săn bắt các con mồi lớn. Thực đơn của chúng rất đa dạng với hơn 85 loài. Chúng có thể ăn từ hươu, trâu, cừu cho tới các loài gặm nhấm, rùa và chim, thậm chí là loài cá sấu máu lạnh ở đầm lầy.

maxresdefault.jpg
Chúng còn săn cả loài cá sấu – chúa tể đầm lầy
Panthera_onca_at_the_Toronto_Zoo_2.jpg
Cấu trúc hàm đáng sợ

Trong số các loài động vật thuộc họ nhà Mèo, báo đốm là loài có cấu trúc quai hàm khỏe nhất và lực cắn mạnh nhất, có thể lên đến 950,000 kg/m2. Chính đặc điểm này cho phép chúng có thể kết liễu con mồi rất khác biệt so với những người chị em cùng họ với mình. Nếu các loài Mèo lớn khác như hổ, sư tử, báo cheetah thường cắn chặt vào cổ họng để con mồi chết dần do ngạt thở thì báo đốm cắn thẳng vào hộp sọ khiến con mồi chết ngay tức khắc. Theo các nhà thám hiểm châu Âu thời kỳ đầu thì jaguara có nghĩa là ‘con thú có thể giết chết con mồi chỉ bằng một cú nhảy‘.

jaguar-range-map.jpg
Khu vực phân bố của báo đốm Mỹ

Báo đốm Mỹ sinh sống chủ yếu ở các rừng mưa nhiệt đới từ Nam và Trung Mỹ tới Mexico. Chúng thích sống ở ven sông, trong các đầm lầy và trong các khu rừng rậm nhiều con mồi. Các khu vực lãnh thổ của báo đốm Mỹ từng trải dài về phía Bắc tới tận các tiểu bang California và Texas của Hoa Kỳ. Việc xây dựng và phát triển các thành phố lớn và nạn chặt phá rừng đang khiến cho khu vực sinh sống của báo đốm châu Mỹ ngày càng bị thu hẹp và gần với những nơi con người sinh sống, do đó, báo đốm hay tấn công gia súc của con người và kết quả là chúng bị giết hại nhiều. Hơn nữa, những món hời lớn từ việc kinh doanh răng và xương báo đốm khiến chúng trở thành mục tiêu bị nhiều người săn bắn.

Không chỉ là loài dã thú thông thường, báo đốm còn có một vị trí quan trọng trong văn hóa ở khu vực châu Mỹ. Vào thời tiền Columbia ở Trung và Nam Mỹ, loài báo đốm là một biểu tượng của quyền lựcsức mạnh. Chúng là loài vật được tôn thờ như những vị thần từ hàng ngàn năm qua bởi người Olmec, Maya, Aztec và Inca, trải dài từ Tây Nam Hoa Kỳ đến Argentina. Hình vẽ của chúng được khắc trên các vách núi, đền thờ, ngai vàng…

2. Báo đốm trong nền văn hóa Olmec

527add68eda24d62b1b66d35d20b95d7--web-address-mesoamerican.jpg
Tượng người báo Olmec

Tại Trung Mỹ, nền văn minh Olmec đã sớm phát triển một mô típ độc đáo gọi là ‘người báo’ (were-jaguar) trong các tác phẩm điêu khắc với hình tượng một con báo đốm cách điệu hoặc một hình ảnh nửa người nửa báo. Đến ngày nay các nhà khoa học vẫn chưa xác định được hình tượng này tượng trưng cho điều gì trong văn minh Olmec. Nó có thể đã mang những ý nghĩa khác nhau trong những thời điểm khác nhau.

Loài báo cũng rất quan trọng đối với các pháp sư. Họ xem loài báo như một linh hồn bảo vệ họ khỏi những linh hồn quỷ dữ khi họ du hành giữa thế giới thực tại và thế giới tâm linh. Loài báo sở hữu sức mạnh có thể bảo vệ và được xem là có khả năng di chuyển giữa các thế giới như khi chúng di chuyển dễ dàng trên cây và dưới nước. Chúng có khả năng săn mồi trong ban ngày lẫn ban đêm và có thể ngủ trong những hang động, những môi trường giống như cõi âm, nơi ở của những linh hồn đã mất. Để những pháp sư có thể sở hữu những khả năng này của loài báo, họ cần phải biến thành chúng và đây cũng là một mô típ Olmec khá phổ biến được tìm thấy ở Trung và Nam Mỹ.

3. Báo đốm trong nền văn hóa Maya

bba524c08f2a11388d4f380f50e47438.jpgTrong những nền văn minh Maya muộn hơn tại châu Mỹ, loài báo được tin là sở hữu quyền năng liên lạc giữa người sống và người chết để bảo vệ Hoàng gia. Người Maya xem những con mèo quyền năng này như một người bạn trong thế giới tâm linh, và một số những nhà cai trị Maya đã được đặt tên là Balam, có nghĩa là con báo, và đến nay vẫn là một cái tên Maya phổ biến.

Một số những vị thần quan trọng mà người Maya tôn sùng mang những đặc điểm của loài báo. Như đã nói ở trên, loài báo được xem là có khả năng di chuyển giữa các thế giới khác nhau, và đối với người Maya, ban ngày và ban đêm tượng trưng cho 2 thế giới khác biệt: người sống và mặt đất gắn liền với ban ngày trong khi người chết và âm phủ gắn liền với ban đêm. Vì loài báo thường đi săn vào ban đêm, nên chúng được xem là một phần của âm phủ, vì thế những vị thần mang đặc điểm của loài báo thường là những vị thần của cõi âm. Người Maya còn tin rằng vào ban đêm, linh hồn của báo đốm sẽ chiến đấu với các thế lực bóng tối để đảm bảo mặt trời có thể mọc và cuộc sống có thể tiếp diễn.

  • Một trong số đó là Xbalanque, một trong 2 người anh hùng sinh đôi trong thần thoại Maya. Xbalanque khoác một bộ áo da báo đốm và cùng người anh Hunahpu phiêu lưu đến âm phủ, vượt qua mọi thử thách của Chúa quỷ Xibalba và lấy lại hài cốt của cha mình. Sau chiến công lừng lẫy đó, Xbalanque trở về trời và trở thành Mặt trăng.
T_Xbalanque_Skin1_Card
Anh hùng Xbalanque
  • ekchua_by_genzoman.jpg
    Thần Ek Chuah

    Một vị thần khác là Ek Chuah, chúa tể của âm phủ, và thường được miêu tả có 2 tai báo, bộ áo choàng bằng da báo, sống trong một cung điện đầy những con báo và ngồi trên một ngai vàng hình con báo. Ek Chuah là một trong những vị thần Maya cổ xưa nhất, gắn liền với chiến tranh, mang những linh hồn của những chiến binh tử trận về cõi âm, và là vị thần bảo hộ của những người du hành từ nơi này sang nơi khác. Ngài còn là vị thần của cây cacao, loài cây của những kẻ giàu có và người Maya thường cầu xin thần cho những vụ mùa được thuận lợi. Hình ảnh nổi tiếng nhất của Ek Chuah có thể tìm thấy trên một khung cửa thuộc khu vực bên trong Ngôi đền Chữ Thập của người Maya tại Palenque.

Palenque-Cross-Group-Mayan-Temple-of-the-Cross-24.jpg
Ngôi đền Chữ thập ở Palenque
  • water-lily-jaguar-with-flames-judith-murphy.jpg
    Hình tượng Báo-Hoa súng

    Âm phủ không những là nơi ở của người chết, mà còn là nơi mọi loài thực vật bắt rễ. Hơn nữa, nguồn nước của người Maya cũng bắt nguồn từ những hồ nước ngầm trong những núi đá vôi tạo thành vùng Yucatán, Mexico, gọi là cenote. Những liên hệ này với nguồn nước và thực vật củng cố quan niệm rằng loài báo cũng là một vị thần sinh trưởng, được thể hiện bằng hình ảnh con báo có những bông hoa súng mọc trên đầu gọi là Báo – hoa súng (Waterlily-jaguar).

Cenote-Ik-Kil-Yucatan-Mexico.jpg
cenote Ik Kil tại Yucatan, Mexico
6947e35072d78c0e06d0e7f3a71b07d9
Mẫu thần mặt trăng Ix Chel
  • Vị nữ thần già của mặt trăng, sự sinh sản, thuốc men và chiến tranh Ix Chel cũng là một vị thần mang những đặc điểm của loài báo. Nữ thần có tai và móng báo, là vị mẫu thần bảo hộ của phụ nữ và trẻ em.

Không nghi ngờ gì, bộ da rực rỡ của loài báo đốm khiến nó trở nên rất được thèm khát, tuy nhiên, vào thời đó không phải ai cũng được quyền khoác bộ da báo vì nó đã trở thành một vật khẳng định đẳng cấp của tầng lớp cai trị trong xã hội Maya. Vua chúa Maya không những mặc những bộ da báo, mà còn lấy tên loài báo làm biệt hiệu của mình, như một biểu tượng của sự vĩ đạiquyền lực. Một ví dụ là dòng họ Jaguar Paw (Tay Báo), cai trị thành phố Tikal (Guatemala ngày nay) vào thế kỷ thứ 4. Jaguar Paw I đã bị lật đổ bởi người Mexico từ Teotihucán, và đến tận cuối thế kỷ thứ 5 thì ông mới giành lại quyền lực của mình.

original.gif
Hình ảnh từ bộ phim Apocalypto, năm 2006
tumblr_ngtj3kFVkt1u5ujpso1_500.jpg
Chiến binh Báo đốm Aztec

4. Báo đốm trong nền văn minh Aztec

Ngoài tầng lớp cai trị, loài báo còn gắn với những chiến binh thợ săn. Nền văn minh Aztec cũng có suy nghĩ tương tự, và họ lấy tên loài báo đặt cho 1 trong 2 dòng chiến binh thượng lưu của mình là những chiến binh Báo đốm.

Người Aztec mặc những bộ áo da báo khi ra trận vì họ tin rằng họ sẽ sở hữu được sức mạnh của loài báo. Những chiến binh Báo đốm được sử dụng ở trận tiền trong những chiến dịch quân sự. Họ cũng có nhiệm vụ bắt giữ những tù nhân để hiến tế cho những vị thần Aztec. Vũ khí của họ được gọi là macuahuitl, một cây chùy gỗ có gắn những lưỡi dao làm bằng đá obsidian núi lửa. Để trở thành một chiến binh Báo đốm, một thành viên của quân đội Aztec phải bắt được 12 tù nhân trong 2 trận đánh liên tiếp. Bắt giữ tù nhân được xem là một cách tôn vinh những vị thần tốt hơn nhiều so với chém giết. Vì giết kẻ thù được coi là một hành động vụng về của một chiến binh Aztec.

tumblr_inline_npppmeJcJT1t79fgm_500
Những chiến binh sở hữu sức mạnh của loài báo
depiction-of-Tezcatlipoca
Thần Tezcatlipoca

Loài báo trong nền văn minh Aztec tượng trưng cho thần Tezcatlipoca, vị thần của bầu trời đêm, loài báo, bão tố, chiến tranh, cám dỗ, ma thuật và sắc đẹp. Thần Tezcatlipoca thường được miêu tả với những vết sơn màu vàng và đen trên mặt. Bàn chân phải thường được thay thế bằng một chiếc gương làm từ đá obsidian (đá vỏ chai), biểu hiện rằng ngài đã mất đi bàn chân khi chiến đấu với con Quái vật Trái đất. Chiếc gương đôi khi được thần đeo trước ngực và có khói tỏa ra từ đó. Thần Tezcatlipoca còn có khả năng biến thành loài báo, và khi đó ngài trở thành thần Tepeyollotl, vị thần của động đất, một con báo đốm đang nhảy về hướng mặt trời. Khả năng biến thành loài báo này cũng tương tự và có thể có nguồn gốc từ những nền văn minh sớm hơn tại châu Mỹ như Olmec và Maya.

91973bb164067ec1483ece7a544449b7.jpg
Thần Tepeyollotl

Đối với những cư dân sinh sống trong và bên cạnh những khu rừng nhiệt đới châu Mỹ, loài báo đốm châu Mỹ đã trở nên nổi tiếng và gắn liền với cuộc sống của họ. Kích thước đáng kể, khét tiếng như là một kẻ săn mồi điêu luyện và khả năng thích nghi của nó với rừng rậm khiến nó trở thành một loài vật được tôn thờ. Không chỉ những cư dân ở Guyana mà những nền văn minh châu Mỹ khác như Olmec, Maya và cả Aztec đều đã tận mắt chứng kiến những khả năng của loài vật này, biến chúng trở thành một biểu tượng của uy quyền sức mạnh và còn đưa chúng vào hệ thống thần thoại của họ. Loài báo đốm có một vị thế uy nghiêm hôm nay cũng như trong quá khứ, như một biểu tượng quan trọng trong cuộc sống của những dân tộc đã cùng chung sống với nó.

thumb-1920-439850.jpg

Nguồn:

https://vi.wikipedia.org/wiki/Guyana

https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1o_%C4%91%E1%BB%91m

https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%ACnh_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_con_b%C3%A1o_trong_v%C4%83n_h%C3%B3a

http://soha.vn/tuyet-chieu-can-vo-hop-so-va-cau-chuyen-bi-trang-cua-bao-dom-chau-my-20171222091412426.htm

https://en.wikipedia.org/wiki/Maya_jaguar_gods

https://en.wikipedia.org/wiki/God_L

https://en.wikipedia.org/wiki/Tezcatlipoca

https://en.wikipedia.org/wiki/Jaguars_in_Mesoamerican_cultures

https://en.wikipedia.org/wiki/Jaguar_warrior

Advertisements